Wielkanocna symbolika

Wielkanocna symbolika

symboliczny wymiar Wielkiego Postu

Poprzedzający Wielkanoc Wielki Post trwa 40 dni (kiedyś tylko Środa Popielcowa i Wielki Piątek, a później jeden tydzień) i ma znaczenie oczyszczające – nie tylko ciała, ale przede wszystkim duszy. Gorliwość w tym względzie naszych przodków była duża, stąd powiedzenie: „Polak woli rękę stracić niż złamać post”.

Duża część wielkanocnej symboliki związana jest z przygotowywanymi potrawami. Na przykład, symbolami Wielkiego Postu były żurek i śledź. W Wielki Piątek urządzano „pogrzeb żuru”, a śledzia przybijano do drzewa, na znak niechęci do nich. Dzisiaj żurek stał się wykwintną potrawą wielkanocną.

Popiół – symbol przemijania, znak pokuty za grzechy

Pierwszym dniem Wielkiego Postu jest Środa Popielcowa (Popielec). Tego dnia w kościołach podczas nabożeństwa posypuje się głowy wiernych popiołem z ubiegłorocznych palm wielkanocnych (kiedyś sądzono, że ze startych na proch cmentarnych kości ludzkich). Księża sypiąc popiół przypominają o śmierci, przemijaniu i marności rzeczy ziemskich słowami: „Pamiętaj człowieku, że z prochu powstałeś i w proch się obrócisz”.

Rytuał ten najpierw przeznaczony był dla ludzi publicznie odprawiających pokutę. Pokutnicy musieli wyjść z kościoła, aby móc wejść do niego dopiero po spowiedzi wielkanocnej w Wielki Czwartek, bo był to symboliczny dzień odpuszczenia grzechów. Od XI wieku sypanie popiołu na głowę stało się obrzędem stosowanym wobec wszystkich wiernych. Nadal jest to symbol pokuty i żalu za grzechy.

Szczupak symbolem ukrzyżowania

W Wielki Czwartek do wieczornego posiłku często podawano szczupaka, gdyż wierzono, że kości jego głowy odzwierciedlają kształty narzędzi użytych do ukrzyżowania Chrystusa. Głowa szczupaka była więc ostrożnie usuwana i rozdzielana na części – ości przypominające „drabinę”, „krzyż” i „włócznię” są pojedyncze, natomiast „gwoździe” występują w parach. Legenda głosi, że szczupak był rybą złowioną w Wielki Czwartek i przygotowaną na Ostatnią Wieczerzę.

Wielki Piątek symbolem żałoby

Ogołocone z obrusów, kwiatów i świec ołtarze, puste i otwarte tabernakula, zasłonięte kirem wizerunki Chrystusa – to symboliczne oznaki żałoby. W Wielki Piątek odsłaniane są też symboliczne Groby Chrystusowe. W Polsce Grób Pański odgrywał zawsze bardzo dużą rolę i poza motywami religijnymi składał się także z elementów narodowych. W Wielki Piątek odwiedzano też groby bliskich.

W niektórych regionach Polski w Wielki Piątek witki, rózgi lub skórzany pasek służyły do bicia na pamiątkę biczowania Jezusa („za Boże rany”). Zazwyczaj gospodyni okładała nimi wszystkich domowników, od męża począwszy, a na najmłodszym dziecku skończywszy.

 Symbolika święconki

 

Wielka Sobota kojarzy się ze święconką, bowiem tego dnia należało poświęcić kosz z jedzeniem. Zawartość święconki różniła się w zależności od regionu, ale dobór potraw w koszyku nigdy nie był przypadkowy. W XVIII i XIX wieku księża przyjeżdżali do domów i święcili całe zastawione stoły, a także jedzenie ułożone w koszach i dzieżach na dziedzińcach kościelnych lub wiejskich placach. Zestaw święconych potraw zmieniał się, ograniczano ich liczbę, aż pozostało tylko siedem i obecnie zwyczaj święcenia ma charakter czysto symboliczny. Zestaw obowiązkowych potraw ustalony w okresie romantyzmu obowiązuje do dzisiaj. Potraw w koszyku może być więcej, ale te siedem powinno się w nim znaleźć, symbolizują bowiem treść chrześcijaństwa.

Chleb (dawniej jego miejsce zajmowała pascha) wśród chrześcijan zawsze był najważniejszym symbolem – przedstawia bowiem Ciało Chrystusa, a we wszystkich kulturach był pokarmem podstawowym, niezbędnym do życia, gwarantował dobrobyt i pomyślność. Do święcenia odkrawamy kawałek z chleba, który będziemy jeść podczas wielkanocnego śniadania.

Jajko jest symbolem odradzającego się życia i zwycięstwa nad śmiercią, zapewnia płodność. Symbolizuje życie i choć weszło do święconki najpóźniej, najbardziej kojarzy się ze Świętami Wielkanocnymi. Do koszyczka wkładamy jajka ugotowane na twardo. Dla ozdoby można dodać także wydmuszki i kolorowe pisanki.

Sól to symbol oczyszczenia, sedno istnienia i prawdy, to także minerał życiodajny, odstraszający zło, chroni przed zepsuciem i ma właściwości oczyszczające. Kiedyś wierzono, że potrafi odstraszyć zło. Bez soli nie ma życia. Dla chrześcijan symbolizuje sedno życia i prawdy, stąd też mówimy o „soli ziemi” – tak Jezus nazwał swoich uczniów, wybrańców.

Pieprz czarny zmielony w święconce nawiązuje do gorzkich ziół, które dawniej Żydzi dodawali do charosetu (rodzaj sosu). Robili to na pamiątkę ciężkiej, niewolniczej pracy przy produkcji cegieł w Egipcie.

Wędlina zapewnia zdrowie i płodność, ale także jest symbolem dostatku. Współcześnie jest to najczęściej szynka albo kiełbasa, czyli głównie wyroby z wieprzowiny.

Ser symbolizuje przyjaźń między człowiekiem i siłami przyrody, miał zapewnić opiekę nad stadem zwierząt domowych. Gwarantuje zdrowie i rozwój stada domowych zwierząt: krów, kóz i owiec, od których pochodzi.

Chrzan zawsze był ludowym symbolem siły i fizycznej krzepy, ma przynieść nam dobre zdrowie. Wzmacnia właściwości pozostałych potraw, które są w wielkanocnej święconce. Najlepiej, gdy korzeń chrzanu święcimy w kawałku. Później kroimy go na cienkie plasterki i częstujemy nim biesiadników. Jednak współcześnie najczęściej święcimy starty chrzan

Ciasto do koszyka ze święconką weszło ostatnie, jako symbol umiejętności i doskonałości. Nie chodzi tu o gotowe wypieki i słodkości. Zgodnie z tradycją musi to być kawałek ciasta domowego wypieku, najlepiej drożdżowej baby.

Koszyk do święconki powinien być zrobiony z wikliny, słomy lub sosnowych łubów. Podczas wielkanocnego śniadania trzeba było podzielić się jego zawartością. Przedtem gospodarz domu kropił wodą święconą stół i te potrawy, które nie były w święconce. Za kropidło służyła gałązka brzeziny z bukietu poświęconego w Niedzielę Palmową.

Ani w koszyku, ani na stole wielkanocnym nie mogło zabraknąć baranka („anguska”), który symbolizuje Chrystusa. Wprowadził go w XVI wieku papież Urban V. Baranek był wykonywany z wosku, masła, ciasta, marcepanu, a na królewskich i wielkopańskich dworach także ze złota, srebra, drogich kamieni lub najszlachetniejszej porcelany. Współcześnie baranki wielkanocne wykonywane są z cukru lub białej czekolady.

Innym zwyczajem, pielęgnowanym do dzisiaj, jest kraszenie i barwienie jaj, które rozpoczynano w Wielki Piątek. Ozdabiane malunkami jaja symbolizują odradzanie się przyrody oraz nadzieję, jaką czerpią chrześcijanie z wiary w zmartwychwstanie Chrystusa. Pisanki były ręcznie malowane, a kraszanki uzyskiwano gotując jajka w wywarze naturalnych barwników roślinnych. Barwy kraszanek i pisanek mają swoje symboliczne znaczenie: fioletowa i niebieska – oznacza żałobę i Wielki Post, czerwona – krew Chrystusa przelana na krzyżu, zielona, brązowa i żółta – radość ze zmartwychwstania. Pisanki i kraszanki były ulubionym podarunkiem wielkanocnym.

 Palma – symbol zmartwychwstania i nieśmiertelności duszy

Do dziś wszędzie w Polsce występują palmy wielkanocne i liczne zwyczaje ludowe z nimi związane. Sporządzane są z gałązek wierzbowych, ozdabiane wstążkami i kwiatami. Wierzba uznawana była za roślinę „miłującą życie”, dlatego zawsze była wkładana do palm. Używano też gałązek innych roślin: cisu, borówek, bukszpanu, barwinka, tui. Tradycyjnie za święte uchodziło albo drzewo „wiecznie zielone”, albo to, które pierwsze wypuszczało wiosną liście. Dla plemienia Polan, naszych przodków, była to wierzba. Zwyczaj cięcia wiosną zieleniejących gałązek wziął się z wiary, że drzewo może udzielać człowiekowi siły witalnej. Poświęconymi w kościele palmami kropiono domostwa, obejścia i bydło w oborze. Zawieszona pod strzechą miała chronić od złego, czarów, nieszczęścia i choroby, a przede wszystkim – od ognia. Poświęcone palmy przechowywano z szacunkiem do następnej Wielkanocy.

Bazie wierzbowe, nazywane też kotkami, były symbolem budzącej się przyrody i czasem jedzono je, aby zapobiec chorobom. W tekście Zofii Kossak czytamy: „Wychodząc po nabożeństwie z kościoła, należy połknąć parę poświęconych baziek. Miękkie, kosmate, z trudem przechodzą przez krtań, lecz zabieg wart jest trudu, chroni bowiem od chorób gardła na przeciąg roku”. Bazi nie można było zmarnować. Dlatego po ich spaleniu popiół rozsypywano, aby nieszczęścia i choroby omijały domostwo, a urodzaj był bogaty.

Śmigus-dyngus i zając

Najważniejszym zwyczajem Poniedziałku Wielkanocnego był i pozostał do dzisiaj dyngus, zwany też śmigusem, śmigutrem lub śmigusem. Pierwsze wzmianki o dyngusie pochodzą z XV wieku, a są to zakazy kościelne zabraniające „zwyczaju pogańskiego, co się zwie dyngus”. Nazwy śmigus i dyngus pierwotnie oznaczały dwa odrębne zwyczaje: tzw. śmigus zielony lub suchy polegał na smaganiu zielonymi gałązkami wierzbowymi, a dyngus mokry był oblewaniem wodą. Chrześcijaństwo zaakceptowało ten zwyczaj i stał się on symbolem biczowania Chrystusa.

W bogatej symbolice Świąt Wielkanocnych pojawia się także zając – symbol nadchodzącej wiosny. Najstarsze źródła przedstawiające zająca z wielkanocnymi jajkami pochodzą z końca XVII wieku. Dzieciom zając kojarzy się z podarunkami, które przynosi.

Pamiętam, że i ja będąc dzieckiem zjadałem bazie-kotki. Byłem ministrantem i chodziłem z kołatką przed świętami, malowałem jajka i stroiłem z siostrami koszyczek do święconki, korzystałem z uciech dyngusa i czekałem na zająca. Uczestnicząc wtedy jako dziecko w pielęgnowanych przez dorosłych zwyczajach i obrzędach, nie zawsze byłem świadomy symbolicznego ich znaczenia. To przychodzi z czasem. Tak musi być i teraz, ważne jednak, aby kontynuacja była.

 

Co oznaczają barwy pisanek wielkanocnych?

żółty – światło i słońce. Daje radość i siłę. Jeśli tego życzysz bliskiej osobie, podaruj jej żółtą, optymistyczną pisankę. Dzieląc się z nią radością dasz jej także komunikat, że zależy ci na kontakcie z nią, na porozumieniu. Na żółto farbuje:

  • kurkuma
  • kora młodej jabłoni

pomarańczowy – to również kolor energetyczny i radosny. Oznacza także serdeczność, i otwartość. Pisanka w tym kolorze ma przekazać dobre intencje, jakie masz wobec obdarowywanej osoby. Dajesz jej energię, by poradziła sobie ze wszystkim. Na pomarańczowo farbuje:

  • mieszanina koloru żółtego i czerwonego
  • łupiny cebuli (im dłużej farbowane jajko, tym kolor staje się ciemniejszy, aż do brązowego)

czerwony – ma symbolizować krew przelaną przez Chrystusa za nasze grzechy. W życiu kojarzymy czerwień także z miłością i namiętnością, podaruj więc czerwoną pisankę osobie spragnionej uczucia albo jeśli sam pragniesz, by cię zauważyła. Na czerwono farbuje:

  • sok z buraków

niebieski – symbolizuje niebo, czyste, świeże powietrze, zdrowie. Niebieska pisanka będzie dobrym prezentem dla osoby schorowanej ale także tej, której życzymy nowych możliwości i powodzenia, Na niebiesko farbują:

  • owoce tarniny

fioletowy – to kolor wielkopostnej żałoby. Na pisance oznacza jej koniec i radość ze Zmartwychwstania. To podarunek dla kogoś, kto zaczyna w życiu nowy etap lub szukają sensu, znaczenia tego, co ich spotyka. Na fioletowo farbuje:

  • sok z jagód
  • mieszanina koloru czerwonego i niebieskiego

zielony – nadzieja, budzące się życie, wiosna. Obdaruj nim osobę, którą trzeba wesprzeć duchowo, dać jej otuchę i pozytywne wzmocnienie „uda ci się”. To dobry kolor także dla zapracowanych i spragnionych życiowej równowagi. Na zielono farbuje:

  • trawa,
  • pokrzywa,
  • szpinak
  • mieszanina koloru żółtego i niebieskiego

brązowy – tak jak drzewo, oznacza siłę, wytrzymałość, wytrwałość. To dobry prezent dla kogoś, przed kim stoją wyzwania lub spotkały go trudne chwile. Da mu spokój, wzmocni poczucie własnej wartości. Na brązowo farbują:

  • łupiny cebuli

czarny – oznacza wieczność i pamięć. Tym kolorem wyrazimy, że ktoś jest dla nas ważny i że o nim pamiętamy. To kolor dobry dla kogoś, kto nie uporał się z żalem za kimś lub za czymś. Pozwoli obdarowanej osobie uporać się z negatywnymi uczuciami. Na czarno farbuje:

  • dębowa kora
  • łupiny włoskich orzechów

W zależności od czasu farbowania, kolor wyjdzie mniej lub bardziej nasycony. W czasie gotowania obracaj jajka, by kolor równo chwycił. Jeśli o tym zapomnisz, w miejscach, w których stykały się z dnem garnka lub z innymi jajkami będą miały jaśniejsze plamy. Po zafarbowaniu trzeba jajko wyjąć z wody, delikatnie wytrzeć otulając je papierowym ręcznikiem i posmarować kroplą oliwy.